Hoe zes JAN (joined army navy) buizen, na veertig jaar rust, uiteindelijk muziek maken in.... Aren's Attic.

Ik begon dit project met het idee om een eenvoudige en goedkope SE buizenversterker te bouwen. Ik had geen enkele ervaring in het bouwen van vermogenversterkers met buizen, en bijgevolg zocht ik iets voor beginners. Zo'n project zou eenvoudig moeten zijn (om makkelijk eventuele fouten te kunnen opsporen) en ook goedkoop omdat niemand graag een buis van 300 US$ om zeep helpt als je even wat verstrooid bent...

Wat eenvoud betreft: niets kan de "Darling" reeks versterkers verslaan. De beschrijvingen van deze versterkers staan op de web site van de New Yorker Bob Danielak. In die versterkers worden vermogen triodes type 1626 toegepast, en die kunnen goedkoop verkregen worden bij verschillende bronnen (zelf kocht ik er verschillende voor 3 US$ per stuk). De wat ouderen onder ons herinneren zich misschien dat de 1626 gebruikt werd in verschillende zenders van de Amerikaanse Airforce, zoals in de AN/ARC-5 reeks (BC-457, 458, 459 en 696). Vermits ze gebruikt werden in militaire vliegtuigen zijn die 1626 robuuste buizen die tegen schokken, trillingen en elektrische flaters kunnen. Zo had ik ooit eens een overmatige vermogendissipatie in twee 1626 ten gevolge van een fout in de bedrading. De anoden werden gedurende een tweetal minuten knalrood en zeer heet vooraleer ik doorhad dat er iets mis was. Desondanks klinken deze buizen nog goed, en de metingen zijn in orde. Daarom zijn die "Darling" versterkers ideale projecten voor domme beginnners zoals ik! Zoals je verder kan lezen begon het project goedkoop maar eindigde het nogal duur. Het uiteindelijke resultaat echter was prachtig, gelieve dus gewoon verder te lezen.

Na wat zelfonderzoek besloot ik om Jeremy Epsteins' DC gekoppelde variant van de Darling versterker te bouwen met twee parallel geschakelde 1626 buizen per kanaal. Dit is het schema:




Eenvoudig, niet? In het begin volgde ik nauwkeurig Jeremy's schema , alhoewel ik een GZ34 gelijkrichter gebruikte in plaats van een 5U4G. De Hammond 125E uitgangstrafo's, de 1,5 H smoorspoel plus de 8532 en 1626 buizen kwamen van Antique Electronic Supply in Tempe, AZ. Een stevig uit de kluiten gewassen Prova voedingstrafo leverde 2 x 345, 5 and 6,3 Volt. Deze trafo en de GZ34 gelijkrichter kocht ik bij Frits Meuris Electronics (Sittard, Holland). De 12,6 Volt voor de gloeispanning van de 1626 kwam van een onbekende trafo uit mijn junkbox. Die trafo kocht ik ooit eens voor een Nederlandse Gulden bij Conrad Electronic.

Ik bouwde de versterker in de oude stijl, met losse draden, op een aluminium chassis in een houten kader. Alle buizen, smoorspoelen en trafo's hadden boven een plaatsje, en alle bedrading onderaan. Er werden geen exotische onderdelen gebruikt, ik nam wat ik nog in mijn junkbox had liggen (koolstofweerstanden en styroflex condensatoren van de voormalige DDR, elco's van Tsjechische oorsprong, draadgewonden weerstanden van Vitrohm - Duitsland). Nadat ik mijn bedradingsfout gecorrigeerd had deed ik enkele testen. Alle spanningen waren binnen enkele procenten van de waarden van Jeremy, en de blokgolven zagen er goed uit. Er was ook geen spoor van microfonie te bekennen, en daarom ging ik verder met de luistertesten.

Na een dagje burn-in luisterde ik naar enkele klassieke muziek live opnamen (Schönberg Ensemble), met goedkope luidsprekers die op een andere pagina van deze site beschreven zijn. De versterker klonk mooi, net alsof je in een goede zetel zat in een concert hal.Prachtig! Ik was echt opgewonden door de "SE magie". Na een tijdje echter was ik ontgoocheld. De versterker klonk enkel uitstekend met beperkte soorten muziek (kamermuziek, kleine combo's), maar klonk helemaal niet goed met andere genres (grote orkesten, vleugelpiano, kerkorgels, grote drums). Bij die genres leed hij aan bloedarmoede en klonk hij maar bleekjes. Sommige piano opnamen klonken echt verschrikkelijk. Enkele metingen toonden aan wat er mis was:



Zoals je kan zien is de frequentie response van deze versie van de versterker 75 Hz...14 kHz (-3 dB). Bij orkestrale muziek en een vleugelpiano mistte ik de laagste twee octaven. Voor Jeremy vormde dit geen probleem omdat hij zijn eigen Darling versterker als hoge tonen versterker in een bi-amped systeem gebruikte. Maar als stand-alone versterker waren de resultaten niet bevredigend.

Jeremy dacht dat de goedkope Hammond trafo's de bandbreedte beperkten. Daarom besloot ik om duurdere uitgangstrafo's te proberen. Ik kocht twee Lundahl LL1664 trafo's van AquaBlue in België en verving de Hammonds door die Lundahl's. Het bijna vijfvoudige prijsverschil resulteerde zonder twijfel in verbeterde specifikaties (zie verder).



Met de Lundahl's was de frequentie response vlak van 8 Hz...55 kHz (-3 dB). Dit was een zeer grote verbetering! Een vleugelpiano had nu gewicht en klonk zoals ze in het echt klinkt. Sisklanken werden in door de Hammond 125E trafo's ietwat benadrukt, maar klonken heel natuurlijk met de Lundahl LL1664 trafo's.

En zo was ik weer gelukkig voor een tijdje. Het perfektionisme virus sloeg echter weer toe, want naar mijn mening had de versterker nog altijd een grote fout. Er was een grote hoeveelheid brom aanwezig op de uitgang. Met goedkope luidsprekers was de brom niet onaangenaam tijdens de weergave van muziek. Tijdens stille passages echter kon die brom duidelijk gehoord worden. En bij high-efficiency luidsprekers zoals de Jericho hoorns was het verschrikkelijk. Daarom voerde ik een aantal bijkomende metingen uit, en het bleek dat de signaal/brom verhouding slechts -55 dB was bij kortgesloten ingangen!

Eerst dacht ik dat ik een fout maakte in verband met de massa, maar dat bleek niet het geval te zijn. Dan dacht ik dat ik misschien de gloeidraden op DC zou moeten zetten, maar toen ik dat deed met de gloeidraden van de 8532 bleek de signaal/ruis verhouding nog steeds dezelfde te zijn. Ik kwam ook tot de vaststelling dat de brom een frequentie van 100 Hz had in plaats van 50 Hz. De brom moest dus van de B+ voeding afkomstig zijn.

Na enkele simulaties gedaan te hebben met Ben Duncans PSU designer programma, besloot ik om het B+ circuit aan te passen. De 50 µF elco na de GZ34 bleef behouden. Beide kanalen zijn hier mee verbonden door individuele LC filters (10 H smoorspoelen en 200 µF/500V elco's). Dit resulteerde in een verbetering van 29 dB voor wat betreft de signaal/ruis verhouding. Alhoewel de belasting voor de GZ34 nogal zwaar lijkt overleeft deze buis. En de brom en ruis zijn nu volledig onhoorbaar.

Specifikaties van de uiteindelijke incarnatie:

Uitgangsvermogen: 2 x 1.5 Watt in 8 Ohm
Spanningsversterking: 8.6 x
Ingangsgevoeligheid: 400 mV
Frequentie response: 8 Hz...55 kHz (-3 dB)
Signal-ruis verhouding (ongeveer): -84 dB (bij 1.5 W)

Dit is de beste versterker op deze web site. Hij klinkt heel levendig en natuurlijk, en geeft je zin om mee te zingen met de muziek.

Heeft u vragen? Wilt u meer informatie? Mail ons: sales@diyparadiso.com